مدیریت آب در کشاورزی و مزرعه ارگانیک

مدیریت آب در کشاورزی

مدیریت آب در کشاورزی و کمبود منابع آبی مشکل شایع بسیاری از کشورهاست. در برخی مناطق کشاورزی و کاشت محصول بدون آبیاری (دیم) امکان پذیر نیست. اما مناطقی هم وجود دارند که باران کافی در آنها می‌بارد و محصولات می‌توانند نیاز آبی خود را تامین کنند.

کشاورزان ما یا در مناطق خشک و کم آب زندگی می‌کنند؛ یا اینکه مشکل کم آبی ندارند؛ مانند استانهای شمالی و شمال غربی. راهکارهای مختلفی برای ادامه کار کشاورزی در صورت کمبود آب وجود دارد. راهکارهای مدیریت آب در کشاورزی عبارتند از: افزایش قابلیت ذخیره آب در خاک، نفوذ بیشتر آب در خاک، روشهای استفاده بهینه از آب باران، ذخیره آب و انتخاب سیستم آبیاری مناسب. البته باید دقت کنیم که کشاورزان مناطق پرآب نیز باید در مصرف آب صرفه جویی کنند. کشورمان در ناحیه‌ی خشک و نیمه خشک واقع است. پس باید استفاده درست از منابع آبی را یک وظیفه ملی بدانیم. با گارلیکا همراه باشید با یک مقاله جامع دیگر!

روشهای مدیریت آب در کشاورزی ارگانیک اصرار بر تهیه و استفاده از آب موجود در داخل مزرعه و نهایتِ صرفه جویی در مصرف منابع تجدید پذیر دارند. مدیریتِ مصرف آب، ذخیره آب و برداشت از منابع آبی تکنیک‌های مهمی هستند که کشاورزان ارگانیک باید به طور دقیق یاد بگیرند و در مزرعه ارگانیک به کار ببندند. کشاورزان از اهمیت جایگاه منابع آبی مطلع هستند. پس باید تلاش روز افزونی برای مدیریت بهتر منابع آبی در پیش بگیرند.

بخوانیم: مدیریت مزرعه و فایده نوشتن اقدامات انجام شده در آن

افزایش قابلیت ذخیره آب و حفظ رطوبت در خاک

افزایش قابلیت حفظ رطوبت در حاک
انواع سطوح رطوبتی و حفظ بیشترین مقدار آب در لایه‌های سطحی خاک

خاک را مرطوب نگه داریم: در طول دوره رشد گیاه، بعضی از خاک‌ها کمتر و بعضی بیشتر آبِ گیاه را تامین می کنند. توانایی جذب و ذخیره آب در خاک‌های مختلف متفاوت است. این ویژگی به ساختمان خاک و مقدار مواد آلی خاک بستگی دارد. خاک‌هایی که رسی هستند (بیشتر از ۳۰ درصد آنها رس است) تا ۳ برابر بیشتر از خاک‌های شنی یا ماسه‌ای در خود آب ذخیره می‌کنند. مواد آلی هم (هوموس و کودها) به عنوان یک ذخیره کننده مهم منابع آبی عمل می کنند. همچنین کرم های خاکی نیز باعث بهبود تخلخل در ساختمان خاک می شوند. این کار باعث قدرت جذب و نگهداری آب بیشتر و جلوگیری از فرسایش خواهد شد.

کاهش تبخیر سطحی: لایه نازکی از مالچ بر روی خاک مزرعه می‌تواند اثر بزرگی بر روی کاهش تبخیر در سطح مزرعه بگذارد. مالچ‌ها باعث خنک و مرطوب نگه داشتن خاک مزرعه می‌شوند. همچنین باعث ارتقای توانایی خاک مزرعه در نگه داشتن آب می‌شوند. بدین ترتیب در دراز مدت هزینه‌های آبیاری را نیز کاهش خواهند داد. شخم سطحی هم با قطع و متوقف کردن عمل مویینگی در سطح خاک باعث کاهش تبخیر از سطح خاک خواهد شد.

بخوانیم: در مورد استفاده از مالچ در کشاورزی ارگانیک

زمان بندی درست برای شروع کاشت: می توان با کمی تغییر در زمان بندی کاشت محصولات و دقت در شرایط آب و هوایی، استفاده بهتری از بارش‌های فصلی نمود.

اخطار: در مناطق بسیار کم آب و خشک از مالچ زنده (محصول پوششی) برای کاهش تبخیر در سطح خاک مزرعه استفاده نکنید. زیرا مقداری از آب مزرعه را خودِ محصول پوششی مصرف می کند. پس در این مناطق بهتر است از مالچ های خشک و سفت (مرده) استفاده شود.

نفوذ بیشتر آب در خاک

در هنگام بارندگی شدید، قسمت کوچکی از آب باران جذب خاک می‌شود. سایر آب‌ها بر روی سطح خاک تبدیل به رواناب می‌شوند. حرکت سریع رواناب‌های سطحی باعث از دست رفتن آب سطحی و فرسایش خاک سطحی (پرارزش‌ترین لایه خاک) می‌شود. برای استفاده هرچه بیشتر از آب باران باید کاری کنیم که رواناب های سطحی با سرعت بسیار کم بر روی سطح خاک جاری شوند. با این کار  آب فرصت نفوذ به داخل خاک را خواهد داشت.

یکی از مهم ترین راه‌ها برای رسیدن به این هدف، فعالیت کرم‌های خاکی و ایجاد تخلخل بر سطح خاک است. همچنین استفاده از مالچ مناسب و استفاده از محصول پوششی با ریشه‌های عمیق (مانند حبوبات) اثرات مشابهی دارد. با استفاده از این روش‌های ساده می‌توان باعث حرکت آهسته‌تر خاک و نفوذ هرچه بیشتر آن در داخل زمین شد.

برخی تکنیک‌های ساده برای استفاده هرچه بیشتر از آب باران

الف) اجرای پیت (چاله)

پیت‌ها چاله‌هایی هستند که بوسیله چاله کن یا بیل توسط کشاورز کنده می‌شوند. استفاده از پیت بخصوص در باغات مناطق خشک و کم باران برای نفوذ هرچه بیشتر آب باران بسیار موثر است. پیت‌ها با قطر ۲۰ سانت و با عمق ۲۰ سانت اجرا می شوند. البته با توجه به مقدار نیروی کار می توان بزرگتر و عمیق‌تر هم اجرا کرد.

بهتر است محل پیت‌ها در سطح مزرعه برای استفاده‌های بعدی مشخص باشد. مثلا می‌توان هر سال پیت‌ها را تمیز کرده و دوباره استفاده نمود. می‌توان داخل پیت‌ها را از کود حیوانی پر نمود تا به تدریج جذب خاک شود. بهتر است بعد از اجرای پیت، قسمت بالایی آن را با کمی کاه و کلش بپوشانیم. تا با پر شدن آب باران، خیلی زود تبخیر نشود.

ب) استفاده از خطوط هم تراز و کانال های آبشاری

مدیریت آب در کشاورزی با استفاده از کانالهای خطوط تراز
استفاده از کانال و چاله در خطوط هم‌تراز در دامنه کوه‌ها برای سیراب کردن درختان

در مناطق خشک و کم‌باران و زمین های با شیب ملایم (شیب کمتر از ۳ درصد) می توان از ایجاد کانال‌های U شکل بر روی خطوط تراز استفاده نمود. محصول در داخل این کانال‌های کوچک کاشته می‌شود. باران وقتی شروع به باریدن می‌کند، به تدریج در راستای شیب حرکت می‌کند و داخل کانال‌های محصول را پر می‌کند. عرض کانال‌ها معمولا ۰٫۵ متر انتخاب می‌شود. عمق کانال نیز می‌تواند ۰٫۵ متر باشد. فاصله کانال‌ها از همدیگر حدود ۲ الی ۳ متر است. فضای بین کانال‌ها را محصول پوششی می‌کارند. هم به حاصلخیزی خاک کمک می‌کند و هم باعث جلوگیری از فرسایش و نفوذ بیشتر آب به خاک می‌شود.

ج) استفاده از جوی‌های نیم هلالی

در مناطق با زمین‌های شیب دار می‌توان از جوی‌ها و موانع نیم هلالی برای جلوگیری از فرسایش و کمک به نفوذ بیشتر آب در زمین استفاده نمود. گیاه مورد نظر در داخل هلال و در محل جمع شدن آب کاشته می‌شود. از نیم هلال‌ها می‌توان در محصولات مختلف زراعی و باغی استفاده نمود. اما براساس تجربیات ما، فواید آن در محصولات باغی واقع در مزراع شیب دار بسیار بیشتر است. در این حالت بهتر است در کنار تنه هر درخت، یک نیم هلال اجرا شود. بهتر است قطر نیم هلال ۵ الی ۸ برابر قطر تنه درخت باشد.

استفاده از جوی‌های نیم هلالی برای نگهداشت آب
استفاده از جوی‌های نیم هلالی برای نگهداشت و نفوذ هرچه بیشتر آب باران

ذخیره آب

در فصل بارش باران، آب موجود در مزرعه معمولا از نیاز آبی مزرعه بیشتر است. این آب اضافی می تواند برای آبیاری محصولات در فصل کم باران مورد استفاده قرار گیرد. می‌توان برای ذخیره آب از استخرها استفاده نمود. علاوه بر آن می‌توان در داخل این استخ‌ها انواع ماهی پرورش داد. یا به جای آن می توان از تانک‌های ذخیره آب یا آب انبارهای بتنی استفاده کرد. هر کدام مزایا و معایبی دارند. باید منابع مالی و اهداف و کاربردها را در نظر بگیرید و ببینید کدام یک برای شما مناسب‌تر است.

اگر جاده‌ای آسفالتی از کنار مزرعه شما می‌گذرد، می توانید با احداث کانال های کوچکی در دو طرف جاده، آبها را جمع آوری نمود و به مزرعه هدایت کرد. همچنین اگر انبار یا ساختمانی در مزرعه وجود دارد، می توانید با تعبیه یک سیستم جمع آوری، آبهای حاصل را در یک آب انبار یا استخر ذخیره آب جمع آوری کنید. ما در مزرعه این روش را بکار گرفتیم و از یک انبار ۱۰۰ متر مربعی، در یک سال ۴۵ متر مکعب آب باران جمع آوری نمودیم. از این منبع آب برای نوشیدن خودمان و آب دادن دام ها استفاده می کنیم.

انتخاب سیستم آبیاری مناسب

نوع گیاه و طریقه کاشت محصول، عوامل موثر بر نوع سیستم آبیاری هستند. مثلا غلات را نمی توان با سیستم قطره ای آبیاری نمود؛ بلکه باید سیستم باران مصنوعی را انتخاب نمود. در حالی که برای درختان یا گیاهان بوته ای با بوته مجزا بهتر است سیستم آبیاری قطره ای را انتخاب نمود.  باید به این نکته توجه نمود که هر گیاهی نیاز آبی متفاوتی دارد. که این مقدار وابسته به محل مزرعه (شیب‌دار یا صاف) و آب و هوای آن، مقدار بارش ها و نوع خاک دارد.

ابزارهای آبیاری بارانی
نازل‌های مختلف مورد استفاده در آبیاری بارانی

بعضی از گیاهان به کم آبی مقاوم هستند. اما بعضی دیگر بسیار حساس بوده و خیلی سریع دچار تنش خشکی می شوند. توسعه و پیشرفت روش های مختلف آبیاری باعث توانایی کشت محصولات مختلف غیر بومی شده است. اما باید توجه داشته باشیم که برای مدیریت بهتر منابع بهترین راه کار کشت هر محصول در اقلیم خاص خودش است. مثلا بهتر است برنج فقط در شمال کشت شود. یا  پسته بهتر است فقط در مناطق خشک و کم آب کشت شود.

کشاورزان ارگانیک باید در مرحله انتخاب سیستم آبیاری برای مزرعه بسیار دقت کنند. باید روشی را انتخاب کنند که مناسب شرایط مزرعه باشد. سیستم انتخاب شده باید حداکثر صرفه جویی در منابع آبی را به دنبال داشته باشد. در واقع انتخاب سیستم آبیاری مناسب در ابتدای احداث مزرعه، سنگ بنای موفقیت در مدیریت آب در کشاورزی و مدیریت بهینه مزرعه است.

سیستم آبیاری قطره‌ای

یکی از سیستم‌های آبیاری که امتحانش را پس داده و کم هزینه‌تر است، سیستم آبیاری قطره‌ای است. در این روش یک منبع آب یا پمپ مرکزی وجود دارد. آب از منبع بوسیله لوله بزرگ به شیلنگ های نازک‌تر منتقل شده و سپس با یک قطره چکان به نزدیکی گیاه می رسد. در این روش کنار هر بوته یک قطره تعبیه شده است. البته بهتر است سیستم آبیاری قطره‌ای را برای آبیاری درختان بکار برد. در این حالت بهتر است برای هر درخت از چند قطره چکان استفاده کنیم.

آبیاری قطره‌ای
طرحی ساده از یک سیستم آبیاری قطره‌ای

ما در مزرعه خودمان برای آبیاری انواع صیفی جات از آبیاری قطره‌ای با نوارتیپ استفاده کرده‌ایم و نتایج خوبی هم گرفته‌ایم. نوارتیپ، نواری از جنس پلاستیک بوده و در فواصل مشخصی سوراخ دارد. در کنار این سوراخ‌ها بوته را می‌کاریم.

پی‌نوشت: سیستم آبیاری زیرسطحی هم یکی از روشهای آبیاری پیشرو برای مدیریت آب در کشاورزی است. اخیرا تب استفاده از آن بخصوص در مناطق خشک و کم آب بالا گرفته است. اما معرفی و بررسی همه جوانب آن نیاز به یک مقاله طولانی و با جزئیات فراوان دارد. قول می‌دهم در اولین فرصت، این سیستم آبیاری جالب را در وبسایت گارلیکا بررسی و موشکافی کنم.

سبز باشید…

منابع

وبسایت IFOAM -سال ۲۰۱۷

وبسایت کشاورزی کشور کانادا – سال ۲۰۱۰

کتاب مبانی کشاورزی ارگانیک FAO و TECA- سال ۲۰۱۵


یعقوب دلیجه

علاقه‌مند و محقق در زمینه کشاورزی مدرن و ارگانیک

محقق در زمینه هوشمند سازی، رباتیک و بهینه سازی فرآیندهای کشاورزی و دام

مسلط به تولید محتوای فارسی و انگلیسی

مسلط به طراحی سایت با ورد پرس و سئو

و البته یک کرم کتاب

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *