سرما زدگی محصولات کشاورزی در مزارع و باغات؛ چالشها و راهکارهای مدیریت بحران

سرمازدگی محصولات کشاورزی باغداران

سرما زدگی محصولات کشاورزی هرساله هزینه‌های زیادی به مزرعه‌داران و باغداران زحمتکش ما تحمیل می‌کند. این هفته هم با یک مقاله کامل و بلند از وبسایت گارلیکا میزبان نگاه شما کشاورزان، محققان و متخصصان گرامی جامعه کشاورزی هستیم. در این مطلب بصورت کامل چالشها و راهکارهای مدیریت سرمازدگی محصولات کشاورزی و مدیریت بحران یخبندان در کشاورزی را بررسی کرده‌ام. امید است با نزدیک شدن فصل سرما، کمی به این نکات هم توجه داشته باشیم. برای مطالعه این مقاله طولانی حدود ۲۵ دقیقه زمان لازم دارید. اما قول می‌دهم به زحمتش می‌ارزد.

بخوانیم و بدانیم: نوشتن و مکتوب کردن اقدامات انجام شده در مزرعه چه فایده‌ای دارد؟

شرایط سرما زدگی محصولات کشاورزی چگونه ایجاد می‌شود و چرا برای محصولات زیان‌بار است؟

یخبندان بوسیله ایجاد کریستال­‌های یخ در داخل سلول­‌های گیاهی باعث از بین رفتن دیواره سلولی و مرگ سلول و به تدریج باعث مرگ گیاه می­‌شود. در واقع مرگ گیاه به دلیل یخ زدن جریان آب و مواد غذایی در آوندهای گیاه اتفاق می­‌افتد. این اتفاق باعث پژمرده شدن و تیره شدن برگ­های گیاه می‌­شود.

سرما زدگی محصولات کشاورزی معمولا در شرایط هوای صاف و بدون ابر و بدون باد صورت می‌گیرد. اگر هوا به تدریج سرد شود گیاهان و محصولات کشاورزی فرصت سازگاری پیدا می­‌کنند. این موضوع فقط کمی خسارت را کاهش می­‌دهد اما بازهم محصولات حساس به سرما شاید کاملا از بین بروند.

گیاهان را از منظر حداقل دمای قابل تحمل آنها نیز می­‌توان دسته بندی کرد. گیاهان حساس به سرما زدگی گیاهانی هستند که با ایجاد شرایط یخبندان حتی در حد یک شب در پاییز یا زمستان، به طور کامل از بین می­‌روند. مانند درختان مرکبات یا ساکیولنت‌­ها. اما گیاهان یا درختانی هم هستند که به یخبندان بسیار مقاوم هستند. آنها حتی چند ماه یخبندان را هم می­‌توانند تحمل کنند. مانند درخت انار که بعضی رقم­‌های آن بسیار مقاوم به سرما هستند.

در شرایط سرمای بسیار زیاد یا یخبندان، پرورش دهندگان دام سختی­‌های بسیاری را تجربه می‌­کنند. زیرا هم باید علوفه دام­‌ها را تامین کنند و هم آب مورد نیاز دام­‌ها را. در شرایط یخبندان شاید تهیه آب مناسب بسیار سخت باشد و آنها مجبور شوند که یخ‌ها را ذوب کنند.

فصل بهار و چالش‌های آن برای کشاورزان و باغداران

بهار برای بسیاری از ما فصل زیبا و خاطره انگیزی است. اما اوضاع برای کشاورزان و باغداران همیشه هم این­گونه نیست. بهار فصلی است که دما و رطوبت هوا دائما تغییر می­‌کند. هر لحظه امکان دارد باران ببارد. شاید امروز کاملا صاف و آفتابی باشد اما فردا یخبندان شود.یخبندان و سرمازدگی مجصولات کشاورزی

کشاورزان و باغداران باید در هر لحظه بخصوص در فصل بهار شرایط آب و هوا را بررسی و در کنترل داشته باشند.اطلاع از پیش بینی وضع هوا و اطلاع داشتن از وقوع یک طوفان سهمگین مسلما در انجام اقدامات پیشگیرانه به کشاورزان کمک زیادی می­کند.امروزه در مزراع مدرن از سیستمهای هشدار یخبندان و نشانگر دیجیتالی دما استفاده می­‌کنند. یک نشانگر را در کنار گیاه و دیگری را در حاشیه مزرعه اجرا می­‌کنند.

چه عواملی بر خسارت سرما زدگی محصولات کشاورزان و باغداران تاثیر می‌گذارد؟

بودن ابر در آسمان باعث حفظ گرمای بازتاب شده از خاک در سطح زمین می­شود. وزش باد ملایم هم باعث ایجاد حرکت در هوای سرد سطح زمین و باعث دیرتر شدن زمان انجماد می­شود. باید توجه کنیم که اگر هوا بیش از حد سرد باشد، باد باعث تشدید سرما زدگی محصولات کشاورزی می‌شود.جذب و باتاب گرمای خورشید و اثر آن بر روی یخبندان

آبیاری مزرعه قبل از یخبندان باعث تخفیف در سرما زدگی می­‌شود. شب هنگام و در هنگام افت دما، مقداری از رطوبت مزرعه تبخیر شده و باعث آهسته کردن روند کاهش دما می­‌شود. به همین دلیل در مناطق مرطوب به ندرت یخبندان صورت می­‌گیرد.

نوع خاک هم در جلوگیری یا کاهش اثرات یخبندان تاثیر زیادی دارد. خاک مزرعه در طول روز گرما جذب می­کند و در شب این گرما را به صورت تابشی پس می­‌دهد. اگر خاک نرم، عمیق و حاصلخیز و مرطوب باشد این کار را بخوبی انجام می­‌دهد. خاک حاصلخیز معمولا تیره رنگ است.

می­دانیم که رنگهای تیره جاذب خوبی برای گرمای آفتاب هستند. به همین دلیل صفحه­‌های انرژی خورشیدی را مشکی می­‌سازند.اما خاکهای شنی و ماسه­‌ای با درصد مواد آلی کم، معمولا رنگ روشن­تری دارند و گرمای کمتری جذب می­‌کنند.

گیاهان و درختان جوان معمولا در مقابل یخبندان آسیب پذیرتر هستند.

قبل از کاشت هر محصولی بهتر است استعلام تاریخچه بارش و دمای منطقه مورد نظر را از سازمان هواشناسی آن منطقه بگیرید. بدین ترتیب می­‌توانید تخمین بزنید که بیشترین و کمترین دما و بارش چه مقداری است. با این اطلاعات به راحتی می­توانید محصول مناسب را انتخاب نمایید.

جالب است بدانیم‌ گاهی بارش کمی برف باعث ایجاد یک لایه ایزوله و عایق در مقابل یخبندان می­‌شود.

چه کارهای قبل از وقوع یخبندان در مزرعه یا باغ انجام دهیم؟

پوشاندان نهال های جوان در مقابل سرمازدگی

زمان دقیق کاشت هر محصول را رعایت کنید. رعایت زمان دقیق باعث می‌­شود که محصول شما به موقع و در زمان مناسب جوانه زده و رشد کند و محصول دهد. مثلا کاشت گندم اگر دیر صورت گیرد، شاید با یک یخبندان تمام بذرهای گندم به سطح زمین بیایند.

در مناطقی که شرایط سرما زدگی محصولات کشاورزی محتمل است، بهتر است گیاهان را طوری بکاریم که در تمام طول روز آفتاب­گیر باشد. یعنی خاک و گیاه بتوانند در طول روز گرما را از آفتاب دریافت کنند و در شب این گرما را بازتاب کنند. تا کمی جلوی یخبندان و آسیب بیشتر به مزرعه گرفته شود.

خاک مرطوب، حرارت را بهتر از خاک خشک نگه میدارد و در شب به تدریج آزاد می­کند. به همین دلیل در مناطق مرطوب کمتر یخبندان اتفاق می‌­افتد. اما با هدف مرطوب کردن خاک نباید خاک را غرقاب و اشباع از آب نمود. این کار باعث ماندابی و خفگی ریشه گیاه خواهد شد.حفظ محصولات کشاورزی از سرما زدگی بوسیله مالچ پلاستیکی

اگر محصولاتی که می­‌کارید ارزش بالایی دارند، بهتر است آنها را از یخبندان حفظ کنید. بدین منظور می­توانید از پوشش­‌های پلاستیکی شفاف که سرما را عبور نمی­دهند اما نور را عبور می­دهند استفاده کنید. این کار باعث ایجاد اثر گلخانه­‌ای در داخل پلاستیک شده و گیاه را از خطر یخ­‌زدگی حفظ می­‌کند. وقتی دمای هوا از حالت یخبندان خارج شد، پلاستیک­‌ها را بردارید.

برای دوره­‌های یخبندان کوتاه مدت می­‌توان از پوشش دادن زمین و بین گیاهان بوسیله کاه و کلش (اجرای مالچ) استفاده نمود. البته اگر مالچ بصورت نازک اجرا شود ممکن است باعث تشدید شرایط یخبندان شود. زیرا گرمای بازتاب شده از سمت خاک در شب هنگام را جذب کرده و به گیاه نمی­‌رساند.

بخوانیم و بدانیم: مالچ و کاربردهای آن در یک مزرعه ارگانیک

در بعضی از کشورها اگر هزینه برق پایین باشد از لامپ­‌های رشته‌­ای و گرمای آن برای جلوگیری از سرما زدگی محصولات کشاورزی استفاده می­‌کنند.

یک روش دیگر تعبیه یک فن بزرگ برای ایجاد باد و جریان هوای مصنوعی در مزرعه است. شاید هزینه بالایی داشته باشد اما برای محصولات با ارزش صرفه اقتصادی آن باید بررسی شود. این هم وبسایت شرکتی که در این زمینه کار می‌کند!استفاده از بطری های بازیافتی برای حفظ گیاهان از یخبندان

گرم کردن باغ بوسیله سوزاندن لاستیک. سوزاندن لاستیک، دود و گرما تولید می­‌کند. دود بصورت عایق حرارتی عمل کرده و گرمای حاصل از سوختن لاستیک و گرمای ساطع شده از خاک و سوختن لاستیک را در سطح زمین حفظ می­‌کند. البته این روش محیط زیست را آلوده می‌کند و توصیه نمی‌شود.

بعد از وقوع یخبندان چه کارهایی انجام دهیم؟

وقتی پیش بینی وضع هوا می­‌گوید دیگر یخبندانی نیست و هوا به تدریج گرم خواهد شد، شما نیز به صورت تدریجی و با گرم شدن هوا به هرس قسمت‌­های آسیب دیده گیاه بپردازید.

البته بعد از برطرف شدن یخبندان، سریع شاخه­‌ها یا بوته­‌های مرده را از محصول جدا نکنید. تصمیم برای این کار را به اوایل تابستان موکول کنید؛ زیرا ممکن است گیاه بعضی از شاخه­‌ها را ترمیم کند. پس بهتر است به گیاه اجازه دهیم تا آنجایی که می‌­تواند به ترمیم قسمت­های آسیب دیده بپردازد.بررسی درختان بعد از یخبندان

بعد از خرابی ناشی از یخبندان، گرم شدن تدریجی باعث کاهش اثرات یخبندان می­‌شود. گیاه نباید به سرعت گرم شود. باد و تبخیر زیاد بعد از شرایط یخبندان باعث تشدید آسیب به گیاه می­‌شود.

اگر گیاه یا نهال تازه کاشته شده به دلیل یخبندان از ریشه در آمده است، آن را دوباره بگارید یا جایگزین کنید.

در یخبندان شدید بعضی از درختان حالت دفاعی گرفته و تا مدت­ها از این حالت در نمی­‌آیند. تا اوایل تابستان صبر کنید. اگر درخت دوباره زنده نشد، پس مرده است. آنرا جایگزین کنید.

بعد از یخبندان، به مزرعه یا باغ خود کود ندهید. زیرا کود دادن باعث ایجاد تنش و فشار برای رشد شاخ و برگ جدید در گیاه می­‌شود. بگذارید درخت ریکاوری کند بعد از آن انتظار رشد داشته باشید.

به محض اتمام یخبندان، هرس نکنید و کود هم ندهید. فقط به طور مداوم به درخت یا گیاه
آب بدهید.

اگر کمی بعد از پاشیدن بذر بر روی زمین، شرایط یخبندان شدید حاکم شود، در بعضی موارد مشاهده شده است که بذرها به روی سطح زمین آمده‌­اند. پس مجبور می­شویم دوباره محصول را بکاریم.

معمولا کشاورزان در کشورهای توسعه یافته از فرآورده‌­های بیولوژیکی برای بازیابی قوای گیاهان و درختان بعد از یخبندان استفاده می­کنند. این فراورده­‌ها حاوی مقداری زیادی آمینو اسید هستند. آمینواسیدها به تعادل هورمونی گیاهان و تنظیم و جذب میکرومغذی­ها کمک می‌­کنند. پس کمک می­کنند متابولیسم (سوخت و ساز) گیاه یا درخت بعد از یخبندان بالا رود و فرآیند بازیابی و ترمیم سلول­های گیاهی سریع­تر انجام پذیرد.

در واقع استفاده از کودهای آمینو اسید باعث جلوگیری و برطرف کردن استرس­ و تنش خشکی و سرما در گیاهان و درختان می­شود.

آیا یخبندان فایده‌ای هم برای کشاورزان دارد؟

شرایط یخبندان برای خاک مزرعه ممکن است مفید باشد. در فصل پاییز بخصوص در باغها برگ درختان خشک و زرد شده و به زمین می‌ریزد. باکتریهای تثبیت کننده نیتروژن، فعال شده و در فصل خزان مقداری نیتروژن به خاک اضافه می‌­کنند. شرایط یخبندان باعث حفظ هرچه بیشتر عنصر ارزشمند نیتروژن در خاک مزرعه می‌­شود.انواع خاک و اثر یخبندان بر آنها

چرخه‌های یخ زدن و خشک شدن باعث نرم‌­تر شدن خاک و برطرف شدن مشکل فشردگی خاک­‌ها می‌شود. خاک مزارع ما معمولا به دلیل رفت و آمد تراکتور و ماشین آلات سنگین، فشرده و سفت می­‌شوند. فرآینهای یخ زدن و آب شدن باعث خرد شدن توده‌­های خاک و سنگ می‌­شود.

فایده دیگر یخ زدگی از بین رفتن اغلب حشرات مضر در مزرعه است. البته متاسفانه حشرات مفید نیز از بین می­روند. اما از بین رفتن اغلب حشرات باعث کاهش چشمگیر آفات و بیماری‌ها در فصل کاشت آینده خواهد شد.

بخوانیم و بدانیم: با حشرات مفید در کشاورزی آشنا شویم!

مقاومت گیاهان مختلف در مقابل سرما چگونه است؟

گیاهان مقاوم به سرما و یخبندان

در این بخش سعی می‌کنیم حداقل دمای قابل تحمل هر محصول یا گیاه دارویی را ارائه دهیم. با بررسی حداقل دمای قابل تحمل هر گیاه می‌توان تا حد زیادی از سرما زدگی محصولات کشاورزی در زمستان و اوایل بهار پیشگیری کرد. این مطلب به تدریج و با گذشت زمان کامل‌تر خواهد شد.

۲درجه سانتیگراد: ریحان

۰ درجه سانتیگراد: ذرت در مرحله خوشه ، لوبیا چشم بلبلی، خیار، بادمجان، خربزه، بامیه، بادام زمینی، فلفل، سیب زمینی، گوجه فرنگی، گندم در مرحله خوشه و گلدهی

۲-درجه سانتیگراد: گندم در مرحله تولید ساقه، ذرت در مرحله جوانه زنی، سویا

۳- درجه سانتیگراد: کلم

۴- درجه سانتیگراد: شوید، بعضی از گونه‌های خردل، پیاز، گندم در مرحله رشد جوانه

۶- درجه سانتیگراد: ریواس، موسیر

۷- درجه سانتیگراد: چغندر، کلم بروکلی، کلم بروکسل، کرفس، جعفری، تربچه، شلغم، رزماری، کتان

۹- درجه سانتیگراد: گشنیز، کاسنی، رازیانه

۱۱- درجه سانتیگراد: هویج، تره فرنگی، گندم در مرحله جوانه زنی

۱۲- درجه سانتیگراد: اسفناج، جو دوسر، اسطوخدوس (نژاد فرانسوی)

۱۶- درجه سانتیگراد: آویشن

۱۸- درجه سانتیگراد: سیر، ترب، کنگر، جعفری، زرشک

۱۹- درجه سانتیگراد: گل کلم

۲۰- درجه سانتیگراد: اسطوخدوس (نژاد انگلیسی)

۴۰- درجه سانتیگراد: چاودار


منابع

وبسایت climate.com

وبسایت کشاورزی دانشگاه کالیفرنیا

وبسایت دولتی کشاورزی کانادا

وبسایت Agrivi

وبسایت agreenhand.com

دانشکده کشاورزی میشیگان

وبسایت dengarden.com

دمای قابل تحمل گیاهان در این وبسایت


یعقوب دلیجه

محقق در زمینه کشاورزی ارگانیک

علاقه مند به کشاورزی مدرن و هوشمند سازی و بهینه سازی فرآیندها

مسلط به زبان انگلیسی (خواندن و گوش دادن و ترجمه)

مسلط به طراحی سایت با وردپرس و مباحث SEO و تولید محتوای ناب اینترنتی

آشنا به فرآیندهای کشاورزی و دامپروری

و البته خوره کتاب

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *