دوره گذار مزرعه ارگانیک و مدیریت آن

مزرعه ارگانیک

می خواهید برای مزرعه خود تاییدیه ارگانیک بگیرید؟

آیا میدانید روند تبدیل یک مزرعه معمولی به ارگانیک کمی زمان بر است؟

آیا میدانید این زمان را زمان گذار، دوره تبدیل یا دوره گذار مزرعه ارگانیگ می گویند؟

چه کارهایی را برای عبور از دوره گذار مزرعه ارگانیک باید انجام دهیم؟

برای اطلاعات بیشتر با گارلیکا همراه باشید!

فهرست

  • چرا دوره گذار به ارگانیک مهم است؟
  • زمان گذار در مزرعه ارگانیک چیست؟
  • استانداردهای ارگانیک چه می گویند؟
  • گام های دوره گذار به ارگانیک برای کشاورزان ارگانیک
  • جمع بندی

بخوانیم شروع یک مزرعه ارگانیک (۱)

بخوانیم شروع یک مزرعه ارگانیک (۲)

 

چرا دوره گذار به ارگانیک مهم است؟

نظرسنجی های مختلف بین کشاورزان ارگانیک نشان می دهد که انگیزه های مختلفی و متنوعی دارند اما در مجموع بازتابی از ارزش ها و اعتقادات و اهداف آنهاست.

مطالعات بر روی مزارع مختلفی در سراسر جهان  که گواهی مدیریت ارگانیک اخذ نمودند و مزرعه ارگانیک خود را راه اندازی نمودند، انجام شده است. اهداف زیر وجه مشترک همه مزرعه داران برای احداث مزرعه ارگانیک و طی کردن دوره گذار مزرعه ارگانیک بوده است:

  • اثر مواد شیمیایی مضر بر سلامتی انسان
  • اثرات روشهای کشاورزی معمولی و سنتی بر روی کیفیت و حاصلخیزی خاکها
  • عدم رضایت قلبی از اجرای عملیات کشاورزی غیر ارگانیک
  • مشکلات سلامتی شخصی یا نگرانی از سلامت خانوادگی
  • کاهش عملکرد مزارع خانوادگی در جوامع روستایی
  • ایجاد فرصتی برای بهبود سود آوری در مزرعه
لوگوی محصولات غیر تراریخته
محصولات تراریخته در اکثر نقاط جهان مورد اعتراض واقع شده اند.

در کشورهای پیشرو در کشاورزی ارگانیک، رویکرد اقتصادی و سوددهی مزرعه اهمیت کمتری نسبت به سلامتی افراد، محیط زیست و بهبود شرایط اجتماعی دارد. اما در کشورمان این گونه نیست. اهمیت سوددهی مزرعه یکی از مسائل بسیار مهم در بقا و ادامه فعالیت مزرعه دارد.

با این حال جدیدترین تحقیقات در زمینه کشاورزی ارگانیک نشان داده است که هزینه کلی مزارع ارگانیک کمتر از مزراع معمولی است. همچنین با افزایش تقاضای روبه رشد محصولات ارگانیک و قیمت بالاتر آنها، این موضوع قابل توجیه باشد.

 

زمان گذار در مزرعه ارگانیک چیست؟

استانداردهای ارگانیک می گویند مزرعه باید حداقل ۳۶ ماه تحت مدیریت مزارع ارگانیک و روشهای کشاورزی ارگانیک اداره شود. به این زمان، دوره گذار مزرعه ارگانیک می گویند. در این زمینه دو نکته اساسی وجود دارد. تجارب و مهارت های کشاورز و دیگری تبدیل مزرعه به مزرعه ارگانیک.

کشاورزانی که تجارب کمی دارند، شاید بسیار سخت باشد که این روند را مدیریت کنند. برای پایش و مدیریت بهتر روند تبدیل مزرعه به یک مزرعه ارگانیک و عبور موفقیت آمیز از دوره گذار مزرعه ارگانیک باید اقدام مهمی انجام دهیم. این اقدام نوشتن طرح کسب و کار برای مزرعه است. طرح کسب و کار نقشه راهی است برای مدیریت دوره گذار مزرعه ارگانیک و موفقیت در آن.

نوشتن طرح کسب و کار
قبل از شروع پروژه مزرعه ارگانیک، با کارشناسان این حوزه مشورت کنید.

یک طرح کسب و کار کامل اطلاعات زیر را ارائه می دهد:

  • شما (کشاورز) چه کسی هستید؟
  • نقشه شما برای رسیدن به هدف چیست؟
  • چه محصول یا محصولاتی می خواهید تولید کنید؟
  • چه وقت و چگونه می خواهید کار را شروع کنید؟
  • پیش بینی می کنید با چه مشکلاتی در مسیر اجرای پروژه مواجه می شوید؟
  • بدترین حالت و بهترین حالت اجرای پروژه چیست؟
  • آیا نقشه جایگزینی وجود دارد؟
  • حداقل و حداکثر مخارج و خالص درآمد مزرعه چقدر خواهد بود؟

 

استانداردهای ارگانیک چه می گویند؟

براساس استانداردهای کشاورزی ارگانیک، در روند اجرای دوره گذار مزرعه ارگانیک، موارد زیر باید رعایت شوند:

  • از زمان شروع دوره گذار مزرعه ارگانیک تا ۱۲ ماه محصولات مزرعه باید به عنوان محصولات عادی به بازار عرضه شود. از ۱۲ ماه تا ۳۶ ماه هم محصولات مزرعه باید تحت لوگوی “درحال گذار به ارگانیک” به بازار عرضه شود. از ۳۶ ماه بعد باید مراجع اعطای گواهی و تاییدیه ارگانیک اقدام به بازدید و تست مزرعه نموده و در صورت ارضای استانداردها، لوگوی “ارگانیک” به محصول اعطا می شود. از این پس محصول می تواند به عنوان یک محصول ارگانیک معرفی و روانه بازار شود.
  • هدف کلی پروژه باید عبور کامل از دوره گذار و کسب تاییدیه ارگانیک باشد. در خلال دوره گذار، کشت ترکیبی محصولات ارگانیک و غیر ارگانیک در مزرعه مجاز است. اما کشت محصول یکسان هم بصورت ارگانیک و هم غیر ارگانیک ممنوع است.
  • قسمتی از مزرعه که بخش تولید محصولات ارگانیک است، باید از سایر بخش های مزرعه کاملا جدا شود. در داخل مزرعه حتما باید تابلوهای اعلان وجود داشته باشد و گوشزد کند که اینجا یک مزرعه ارگانیک است.
  • ناحیه خنثی یا بافر زون قسمتی از مزرعه است که بین محصولات ارگانیک و غیر ارگانیک فاصله ایجاد می کند. این فاصله الزامی است و حداقل باید ۸ متر باشد. محصولاتی که در ناحیه خنثی کاشته می شود نباید به عنوان محصول ارگانیک فروخته شوند. در ناحیه خنثی می توان درختان بادشکن، درختان تزئینی، گل و گیاه، تمشک یا موانع فیزیکی مصنوعی اجرا کرد.
  • هرگز نباید منطقه ارگانیک با غیر ارگانیک اشتباه شود یا به جای یکدیگر استفاده شوند.

 

گامهای دوره گذار مزرعه ارگانیک

۱٫دانش و آگاهی

بسیاری از کشاورزان همین که بحث تبدیل مزرعه به مزرعه ارگانیک شد، سریعا دست به کار شده و کارهای عملیاتی را شروع می کنند. اما گام اول کسب علم و دانش از افراد متخصص و استفاده از کتابها و وبسایت های مفید فعال در زمینه کشاورزی ارگانیک است. همچنین کشاورزان ارگانیک در مورد بازاریابی محصولات خود نیز چیزهای بیشتری بیاموزند.

  • بدست آوردن دانش لازم برای تولید محصولات ارگانیک و مدیریت مزرعه و بازاریابی محصولات ارگانیک
  • هدفگذاری برای آینده مزرعه
  • یادگیری و کسب آگاهی از استانداردهای ارگانیک جهت اجرای قوانین آن بر روی مزرعه
  • فهمیدن و درک تفاوت بین روش مدیریت ارگانیک مزرعه و مزرعه غیر ارگانیک
  • تماس با متخصصان حوزه کشاورزی ارگانیک و سایر کشاورزان ارگانیک
  • مراجعه به وبسایت های فعال در این حوزه مانند سایت گارلیکا
  • مرحله کسب دانش را هیچ وقت دست کم نگیرید. چیزی که از آن هیچ علمی نداریم را نمی توانیم اجرا کنیم یا در آن موفق شویم. مرحله کسب دانش کافی، بسته به استعداد و علاقه کشاورز ممکن است از ۶ ماه تا ۳ سال طول بکشد.

 

۲٫نقشه راه مشخصی داشته باشید

یک نقشه راه همانند یک نقشه گنج می ماند. شما را به موفقیت و ثروت خواهد رساند. البته اگر دقیق، منطقی و واقع بینانه و با جزئیات تنظیم شده باشد. جزئیاتی مانند مراحل دوره گذار، تولید محصول، آماده سازی مزرعه قبل از کاشت و مدیریت کلی مزرعه باید در نقشه راه گنجانده شوند. این نقشه راه و اطلاعات درون آن برای هر مرحله و هر محصول به طور مرتب پر شوند. تا بتوان تغییرات مزرعه و نرخ پیشرفت آن را در طول چندین سال پایش و بررسی نمود. به این طریق می توان نقاط قوت را قوی تر و نقاط ضعف را برطرف نمود. در بسیاری از پروژه ها این بخش سنگین ترین و مهم ترین بخش برای کسب گواهی ارگانیک است.

نقشه راه
بعد از مشورت با کارشناسان، طرح کسب و کار مناسبی بنویسید.

یک نقشه راه عالی باید شامل موارد زیر هم باید باشد:

  • تناوب محصولات زراعی قابل کشت در مزرعه ارگانیک
  • عملیات خاک ورزی (چه وقت و چگونه؟)
  • جزئیات کنترل آفات و علف های هرز
  • نقشه توپوگرافی و ترازیابی کلی مزرعه
  • ماشین آلات موجود و مورد نیاز و طریقه تامین آنها
  • تغییرات قابل پیش بینی بهبود وضعیت حاصلخیزی خاک و سایر پارامترهای کیفی مزرعه
  • تامین بازار و انجام عملیات تحقیق بازار برای محصولات قبل از کاشت آنها
  • تعیین اینکه چه چیزی بکاریم!
  • مذاکره با خریداران بالقوه در صورت وجود و قیمت گذاری روی محصول

بخوانیم نقشه راه توسعه یک مزرعه ارگانیک

نقشه راه باید اهدافی در حیطه توانایی های کشاورزان ارگانیک تعریف کند. همچنین قابلیت انعطاف داشته باشد و برای شرایط غیر مترقبه نیز پیش بینی هایی داشته باشد.

 

۳٫زمین

بعد از تصمیم به تبدیل مزرعه به یک مزرعه ارگانیک نوبت می رسد به اینکه چگونه محصولات تولیدی را ارگانیک کنیم. آیا می خواهیم کل مزرعه را یک جا به مزرعه ارگانیک تبدیل کنیم یا هرسال درصدی از آن را تبدیل کنیم؟ برای مزارعی که تلفیقی از کشاورزی و دامداری هستند (مزارع ایده آل) بهتر است ارگانیک سازی مزرعه یک جا انجام شود. اما برای مزارع با محصولات زراعی یا باغی بهتر است به تدریج انجام شود تا کشاورز در دوره گذار زیان اقتصادی متحمل نشود.

نکته مهم این است.  که اگر می خواهید مزرعه تان را به تدریج ارگانیک کنید بهتر است از قسمتی از مزرعه شروع کنید که به لحاظ خاک، زهکشی و علف های هرز در وضعیت خوبی هستند. همچنین بهتر است در معرض دید باشد.

باید تصمیم گیری آینده نگرانه ای برای انتخاب نوع محصول صورت گیرد. حال چه مواردی را در این تصمیم گیری دخیل کنیم؟ تقاضای بازار برای محصول، سازگاری آب و هوایی، نوع خاک مزرعه و مهم تر از همه توانایی و علم و آگاهی کشاورز از محصول عوامل کلیدی این تصمیم گیری هستند. همچنین در این تصمیم گیری باید نوع تناوب محصولات و کاشت محصول پوششی را هم مدنظر قرار داد.

تناوب کشت محصولات ارگانیک
رعایت تناوب کشت محصولات، یکی از مبانی مهم کشاورزی ارگانیک است.

در خلال دوره گذار مزرعه ارگانیک، ممکن است سود دهی مزرعه و میزان محصول کاهش یابد. بهترین راهکار کاشت سبزیجات یک ساله یا کاشت محصولات نقدینگی است. همچنین در طول دوره گذار مزرعه ارگانیک بهتر است محصولاتی بکاریم که آفت دوست نباشند! اگر کشت ترکیبی داریم نباید دو محصولی بکاریم که آفت مشترک دارند.

باید در سه سال اول بسیار مراقب مزرعه ارگانیک خود باشیم تا آفت و علف هرز زحمات ما را خراب نکند. زیرا در سه سال اول مزرعه ارگانیک بسیار مستعد آفت است. اما وضعیت مزرعه پس از آن سال به سال و روز به روز بهتر خواهد شد. چه از نظر آفت و علف هرز و چه از نظر تناژ محصول و حاصلخیزی خاک.

بهترین محصولات برای کاشت در مرحله گذار مزرعه ارگانیک، گیاهان علوفه ای مانند ذرت علوفه ای، سورگوم، شبدر و یونجه (تثبیت کنندگان نیتروژن) و چاودار یا غلات مانند گندم، جو، یولاف و… هستند. محصولات علوفه ای معمولا نسبت به رشد علف های هرز مقاوم تر هستند. غلات هم جزو محصولات نقدینگی هستند یعنی خیلی راحت می توان آنها را فروخت و به منابع مالی تبدیل کرد. همچنین غلات نیاز غذایی کمتری نیز دارند. 

از محصولات مهم دیگری که باید در دوره گذار بکاریم، حبوبات هستند. حبوبات بهترین گزینه برای تثبیت نیتروژن هستند. بهتر از آنها را در بین تناوب محصولات مزرعه ارگانیک مدنظر بگیریم. محصولات علوفه ای معمولا ساختمان خاک را نیز بهبود می بخشند.

محصولات پوششی را هم باید مدنظر قرار دهیم. محصول پوششی محصولی است که بعد از محصول اصلی میکاریم تا جایی برای رشد علف های هرز باقی نماند. باید دقت کنیم که هر محصولی با محصول پوششی خاصی سازگار است. در انتخاب محصول پوششی مواردی مانند نوع محصول، نوع ساختمان ریشه، نیاز غذایی و آبی آن و نوع حشراتی که میزبانی می کند نیز بسیار مهم است. محصول پوششی از رشد علف های هرز جلوگیری می کند. با سایه اندازی مانع تبخیر و از دست رفتن آب می شود. بهتر است قبل از برداشت محصول اصلی، محصول پوششی را برداشت کنیم یا در صورت علفی بودن می توانیم آنرا به عنوان کود سبز به خاک برگردانیم.

 

۴٫بذر، مواد مغذی و کنترل و مدیریت آفات

بعد از ورود به دوره گذار مزرعه ارگانیک بذرها، مواد مغذی (کود) و موادی که برای کنترل آفات و علف های هرز استفاده می کنیم همه باید گواهی ارگانیک داشته و تایید شده باشند. بعضی از ترکیبات معدنی یا شیمیایی خاص در آیین نامه ها و استانداردهای ارگانیک، مجاز به مصرف در مزرعه ارگانیک هستند.

آفات مزرعه ارگانیک
یکی از چالش های مهم در کشاورزی ارگانیک!

در مزارع معمولی، کشاورزان امکانات فراوانی دارند. کودهای شیمیایی، آفت کش ها، قارچ کش ها، علف کش ها، بذرهای تراریخته و…. که اغلب منبع شیمیایی و غیر زیستی دارند. اما کشاورزان ارگانیک چه ابزارهایی برای عملیات کشاورزی دارند یا باید داشته باشند؟ یک مزرعه ارگانیک باید  بتواند همانند یک اکوسیستم زنده و طبیعی عمل کند. بدین منظور استفاده از راهکارهای زیر برای اجرای یک پروژه کامل مزرعه ارگانیک الزامی است.

  • تکنیک های زراعی: تناوب کاشت محصولات، تاریخ مناسب کاشت، فاصله کاشت و…
  • عوامل زیستی: انتخاب گونه های مقاوم، ایجاد تنوع زیستی در مزرعه، حشرات و موجودات مفید و…
  • مکانیکی: شخم مناسب، ایجاد موانع در اطراف مزرعه، تله های مکانیکی، مالچ و…
  • مدیریت زمان: یکی از مهم ترین تکنیک های یک مزرعه دار ارگانیک
  • آشنایی کامل با زیست شناسی آفات و نیازهای غذایی محصولات

 

بذر

در صورت موجود بودن، باید بذر کاملا ارگانیک در مزرعه بکاریم. اگر به هر دلیلی بذر ارگانیک پیدا نشد، راهکاهای زیر برای تامین بذر مناسب پیشنهاد می گردد:

  • از بذرهایی استفاده کنیم که برای رشد آنها از مواد مضر و ممنوعه از نظر استانداردهای ارگانیک استفاده نشده باشد. (بذرهای بدست آمده از مزارع در حال گذار)
  • استفاده از بذرهای غیر ارگانیک اما طبیعی ( تیمار نشده، غیر تراریخته)
  • بذرهای غیر ارگانیک را می توان در مزرعه ارگانیک کاشت و بعد از گذشت ۲ الی سه سال بذرهای بدست آمده از مزرعه ارگانیک، به تدریج ارگانیک خواهد شد.

 

مواد مغذی

کودهای حیوانی عمل آوری شده و کودهای سبز و ورمی کمپوست مهم ترین منابع غذایی گیاهان مزرعه هستند. بهتر است برای اینکه همیشه کود به مقدار کافی داشته باشیم، تعدادی دام هم در مزرعه داشته باشیم. همچنین یک واحد کوچک عمل آوری کود حیوانی نیز باید در مزرعه بسازیم. اگر کود تازه کافی در مزرعه وجود ندارد، باید از سایر مزارع ارگانیک محلی خریداری و به داخل مزرعه آورده شود. اما اگر هیچ کدام از این موارد قابل اجرا نباشد، چاره ای نیست به جز استفاده از کودهای مزارع غیر ارگانیک. اما باید به خوبی عمل آوری شود.

کود حیوانی عمل آوری شده
کودهای ارگانیک و آلی عمل آوری شده جایگاه مهمی در کشاورزی ارگانیک دارند.

معمولا کود عمل آوری شده را بهتر است در بین دو محصول به مزرعه داده و خوب با خاک مخلوط نمود.

بخوانیم فرآوری کودهای حیوانی و گیاهی

خاک مزرعه باید به طور مرتب (سالی یک بار) برای تست مواد مغذی و تست حاصلخیزی به مزرعه برده شود. با بررسی نتایج آزمایش می توان راه کارهای بهتری برای کمبود مواد مغذی مزرعه اتخاذ نمود. 

 

مدیریت آفات، حشرات، علف های هرز و بیماری ها

علف های هرز یکی از بزرگترین چالش های مزارع ارگانیک هستند. بهتر است مبارزه با علف های هرز را حدود یک تا دو هفته بعد از کاشت محصولات شروع کرد. یکی از راه ها شخم و کولتیواتور زدن خاک بین ردیف های محصولات است. ماشین آلات خاصی برای این منظور ساخته شده است. رعایت یک تناوب کشت عالی تا حدود زیادی رشد و طغیان علف های هرز را می گیرد. برای مدیریت بهتر علف های هرز الزامی است که کشاورز ارگانیک علم و آگاهی کاملی از دوره رشد علف های هرز مختلف و طریقه تکثیر آنها کسب کند.

حشرات و بیماری های هر گیاه در ۹۰ درصد موارد مخصوص خود آن گیاه است. رعایت تناوب کشت مناسب با در نظر گرفتن حشرات هر گیاه می تواند قسمت زیادی از مشکل را حل کند. گونه هایی برای کاشت انتخاب کنید که به بیماری مقاوم تر باشند. محل زندگی مناسبی (گل های تزئینی) برای حشرات مفید ایجاد کنید. حشرات مفید و شکارچی به کنترل موثرتر آفات کمک می کنند. از آفت کش های ارگانیک و زیستی که گواهی ارگانیک دارند استفاده کنید. بهترین نوع این آفت کش ها انتخابی عمل می کنند یعنی نوع خاصی از حشرات مضر را از بین می برند.

یکی از راه های مفید در زمینه کنترل آفات، باقی گذاشتن قسمتی از علف های هرز در مزرعه است. زیرا محل زندگی و رشد حشرات مضر هستند. پس حداقل به محصولات کمتر حمله خواهند کرد. 

 

۵٫ تاییدیه ها و گواهی های ارگانیک

معمولا کسانی که محصولات خود را در مقادیر زیاد میخواهند تولید و با بازارهای بین المللی عرضه کنند، به دنبال اخذ تاییدیه های ارگانیک هستند. تاییدیه ها بصورت یک ساله صادر می شوند و معمولا هزینه ناچیزی نیز اخذ می شود. بازرسان از مزرعه ارگانیک و محصولات و خاک آن به طور کامل نمونه برداری کرده و بر اساس آن تاییدیه را صادر می کنند.

استاندارد ارگانیک ایران
لوگوی استاندارد ارگانیک ایران…

 

۶٫ملاحظات اقتصادی

از مهم ترین چالش های مزارع ارگانیک در مرحله گذار، اقتصاد مزرعه و جریان درآمدی آن می باشد. درست است که محصولات ارگانیک تایید شده، قیمت بالاتری نسبت به محصولات معمولی دارند اما شما تا دو سال نمی توانید محصولات مزرعه را به عنوان ارگانیک بفروشید. در مزرعه ارگانیک هزینه کود و سم شیمیایی حذف می شود اما از آن طرف هزینه ماشین آلات و کارگر کمی بالا می رود. البته بسیاری از محصولات معمولی هزینه ای برابر محصولات ارگانیک از همان نوع دارند.

صرفه جویی در هزینه های مزرعه ارگانیک
صرفه جویی در هزینه های مزرعه ارگانیک بخصوص در مراحل اول بسیار مهم است.

در برآورد هزینه مزرعه باید دقت کنیم که این کار را به صورت بلند مدت انجام دهیم. چون بعضی از عملیات کشاورزی ارگانیک در بلند مدت تاثیر خود را نمایش می دهند. مثلا کاشت حبوبات به عنوان تثبیت کننده نیتروژن اثر مفید خود را در محصول سال آینده نشان می دهد.

سایر مخارج مزرعه شامل تهیه کتابها، دوره ها و فیلم های آموزشی و شرکت در همایشها و جلسات آموزشی می شود. در مورد اهمیت مرحله یادگیری و آموزش نیز مطالبی بیان شد.

در یک مقاله دیگر به طور مفصل در مورد برآورد هزینه دوره گذار مزرعه ارگانیک صحبت خواهیم کرد.

 

جمع بندی

دوره گذار مزرعه ارگانیک

مهم ترین موضوع در مورد موفقیت در مزرعه داری ارگانیک، اهداف و انگیزه های کشاورز از این کار است. هرچه کشاورز مصمم تر و هدف گذاری اش شفاف تر باشد، کار راحت تر پیش می رود. 

به نظر می آید که آینده کشاورزی به طور اجتاب ناپذیری به سمت روش های کشاورزی ارگانیک می رود. چه خوب است که در کشورمان ایران پایه های اساسی این صنعت بین المللی و چندین میلیارد دلاری را احداث و گسترش دهیم و سهمی از بازارهای بین المللی داشته باشیم.

 

منابع

وبسایت IFOAM -سال ۲۰۱۷

وبسایت کشاورزی کشور کانادا – سال ۲۰۱۰

کتاب مبانی کشاورزی ارگانیک FAO و TECA- سال ۲۰۱۵

استاندارد ملی کشاورزی ارگانیک – استرالیا- سال ۲۰۱۶

استاندارد ملی کشاورزی ارگانیک- ایران-شماره ۱۱۰۰۰- تجدید نظر اول- سال ۱۳۹۳

مقاله تبدیل مزرعه معمولی به ارگانیک- (Annette Wszelaki) و دیگران

تبدیل باغات معمولی به باغات ارگانیک- USDA-سال ۲۰۱۵


یعقوب دلیجه

محقق در زمینه کشاورزی ارگانیک

تولید کننده حرفه ای سیر

علاقه مند به کشاورزی مدرن و هوشمند سازی و بهینه سازی فرآیندها

مسلط به زبان انگلیسی (خواندن و گوش دادن)

مسلط به طراحی سایت با وردپرس 

آشنا به مباحث SEO

آشنا به تولید محتوای ناب اینترنتی

آشنا به فرآیندهای کشاورزی و دامپروری

و البته خوره کتاب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *